انواع جناس (تقسیم بندی به روش ساده و پیچیده در ادب فارسی)

ساده ترین تقسیم بندی جناس به روش زیر است:

 

1- جناس تام: دو کلمه یکسان با تفاوت معنایی: روان( =جاری) روان(روح)

 

2-جناس ناقص:

الف.افزایشی: افزودن حرفی در ابتدا یا میان یا انتهای کلمه (  کار. شکار )

ب. اختلافی: اختلاف در یکی از حروف (درد.کرد)

ج.حرکتی: تفاوت در حرکت حروف :(گُل . گِل)

 

 

اما باید دانست که جناس را به صورتی دقیق تر هم طبقه بندی کرده اند:

 

1- جناس تام مماثل:دو کلمه یکسان  از هر جهت حتی از نظر دستوری .یعنی باید هر دو اسم باشد یا مشترکا فعل با و یا حرف باشدولی معنا متفاوت و این بهترین نوع جناس است:

چنگ(نوعی ساز) .چنگ(دست و پنجه) هر دو هم اسم است.ویا .گور/گور.شانه/شانه

 

2- جناس تام مستوفی: اگر جناس تام ازیک جنس دستوری نباشد مثلا یکی فعل و دیگری اسم باشد.مثل  بهشت( همان باغ زیبای اخروی ویژه ی خوبان) بهشت(به معنای گذاشت از مصدر هشتن یعنی گذاشتن)  و یا  باد.باد

 

3-جناس ناقص:

الف. جناس مردوف: اگر حرفی در اول کلمه افزوده شود: کوه.شکوه    تیم.یتیم

 

ب.جناس مکتنف: اگر حرفی در وسط افزوده شود: قصر.قیصر   سگ.سنگ

 

ج.جناس مرفو(مطرف): اگر حرفی در آخر افزوده شود: ماه .ماهی  .زهر.زهرا .پشت.پشته

 

د.جناس مذیل: اگر به آخر کلمه بیش از یک حرف افزوده شود: درفش.درفشان

 

ه.جناس متوج:اگر به اول کلمه  دو حرف بیشتر  افزوده شود: رم.اکرم  یا  گردون.دون

 

و.جناس مضارع:اگر دو حرفی که به اول هر دو کلمه افزوده شده قریب المخرج باشد : حال.خال  حوا.هوا    کمان.گمان

 

ز.جناس مضارع لاحق (مطمع):اگر  دو حرف در هر دو کلمه جناس بعید المخرج باشد. خیلی.خیری  شراب.شرار

 

ح.جناس اشتقاق:اگر دو کلمه ی جناس هم ریشه هم باشند و هم خانواده: والی.ولی  امن.امین  احد.اوحد

 

ط.جناس شبه اشتقاق(مقارب):اگر به خاطر شبیه بودن به یکدیگر فکر کنیم هم ریشه اند ولی چنین نباشند . ارضی(=زمینی) رضی(=خرسند)

 

ی. جناس مغایر:اگر اختلاف دو کلمه در تشدید و تخفیف (بدون تشدید)باشد: مسلم.مسلّم  مقدم.مقدّم  محرم.محرّم

 

ک.جناس مرکب: اگر یک یا هر دو کلمه ی جناس مرکب باشد.مثل : زیاد (فراوان).

ز یاد (از یاد و خاطره)

دربیت زیر:

گفتمش باید بری نامم ز یاد      گفت باشد می برم نامت زیاد

 

ل.جناس محرف(ناقص):اگر اختلاف در حرکت باشد: مِلک.مَلک   مُحرم.مَحرم

 

م.جناس مزدوج( مکرر.مردد.مجنب.مرجع) .می دانیم که لازم نیست دو کلمه ی جناس در جمله یا بیتی دقیقا کنار هم باشند .حال اگر دو کلمه ی جناس از هر نوع که باشند کنار هم بیایند مزدوج نام دارند:     گلنار نار 

در این نمونه:  ابر بیفزود همی بر لاله و گلنار نار

 

ن.جناس خطی(تصحیف.مضارعه) : اختلاف در نقطه ها ولی ممکن است در خواندن نابرابر باشد:   نارنج.تاریخ   چیره.خیره   فضل.فصل بوسه.توشه

 

س.جناس لفظی: درخواندن یکی ولی در نوشتن متفاوت: خوار. خار غالب.قالب

 

ع. جناس مقلوب(معکوس.باشگونه.باژگونه .تصریف): ترتیب حروف معکوس است:  اگر کلا ترتیب آن عکس باشد قلب الکل گویند : راز.زار گنج.جنگ

 

ف. جناس قلب مجنح: اگر یکی از رکن های جناس قلب کل در اول مصرع و دیگری در آخر مصرع بیاید.در نمونه ی زیر:

رای نصرت کند حمایت یار


ع. جناس قلب البعض.اگر در بعضی از حروف عمل قلب شکل گیرد:  رقیب.قریب   مدار.مراد .قبا.بقا

  البته تقسیم بندی های دیگری هم دارد که در ادبیات عربی کاربرد بیشتر دارد مثل:جناس معتل . جناس مقصور.جناس تنوین.جناس ترجیع و... که لازم به ذکر نیست ولی برای آگاهی از این مبحث به شرط آشنایی با دستور زبان عربی می توان به کتاب ذیل مراجعه کرد.

( نک.جناس در پهنه ی ادب فارسی.دکتر جلیل تجلیل.تهران.مطالعات و تحقیقات فرهنگی .چ:دوم.1371)

 

 

/ 10 نظر / 284 بازدید

[وحشتناک]

فاطمه (م)2/10

وای خانم یعنی ما این همه جناس داریم؟!!!

مهتاب

وااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا؟! چقدر زیاد!

مهرو

من قبل از خوندن این فکر می کردم با جناس مشکل دارم ولی حالا فهمیدم خیلی خیلی با جناس مشکل دارم.گرچه مبحث شیرینیه![گل][لبخند]

شهناز

به هرحال هیچی شیرین تراز ریاضی و فیزیک نیست تازه اونارو بیش تراز این جناس می فهمیم البته ببخشیدا !

نفر 7دفتر کلاسی2/5

با تشکر از این کهبه خواسته های ما اهمیت میدهید

مبینا10/2

میلاد باسعادت رسول اکرم وامام جعفر صادق مبارک باد!!![لبخند] راستی خانم چرا دیگر تبریک وتهنیت اعیاد وسوگواری ها را در وبلاگ تان نمی گذارید؟[متفکر]

چرا مردادماه رو امرداد می نویسین؟

امیر

واقعا ممنون از بابت زحمتی که کشیدید. بسیار سودمند بود

مریم جانقربان8/1رحمت2

سلام خانم واقعاسپاسگزارم من درجنس یکم مشکل داشتم باخواندن مطالبتون خیلی کمکم کرد سپاسگزارم ازاینکه تووبلاگ خودتون ازاین چیزهای درسی میگذاریدبازم ممنون[گل][گل][گل][گل]