نام بعضی نفرات»، به تاریخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۲۷

• در این شعر نیما از یوسف اعتصام و حسن رشدیه نام می‌برد، که در ادامهٔ این مطلب در مورد این دو تن بیشتر خواهید خوانید.

بعضی نفرات

یاد بعضی نفرات

روشنم می‌دارد:

اعتصام یوسف

حسن رشدیه.

قوتّم می‌بخشد

ره می‌اندازد

و اجاق کهنِ سردِ سرایم

گرم می‌آید از گرمیِ عالیِ دمشان.

نام بعضی نفرات

رِزق روحم شده است.

وقت هر دلتنگی

سویشان دارم دست

جرئتم می‌بخشد

روشنم می‌دارد.

اما آن دو تن که نیما در این شعر از آنها نام می‌برد که هستند؟

یوسف آشتیانی اعتصام‌الملک - اعتصامی

یوسف آشتیانی (۱۳۱۶ -۱۲۵۳ ش)، نویسنده، مترجم و روزنامه‏نگار، که اصل و نسب‌اش آشتیانى بود، در تبریز متولد شد. پس از فوت پدرش، که از مستوفیان (دبیر در دستگاه مالیه) آذربایجان بود، به اعتصام‏الملک ملقب گردید. او در تبریز ادبیات فارسى و عربى و قدرى از فقه و اصول و حکمت قدیم و زبان فرانسه و عربى را آموخت، و در ترجمه از عربى و فرانسه دستی توانا داشت. بعضى از تألیفاتش که به زبان عربى است ظاهراً در مصر چاپ شده است. از عربى و فرانسه چند کتاب به فارسى ترجمه کرده است. او از افرادى بود که پیکارى بى وقفه را براى رهایى زنان از قید و بند جامعهٔ کهنه‌پرست در روزگارانى بس دورتر آغاز کرد. رساله مشهور او «تربیت نسوان» یادگار این پیکار بى وقفه است.

از آثار وى می‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد: «تربیت نسوان» که ترجمه‏اى است از «تحریرالمَرآه» قاسم امین مصری؛ که در آن روزگارِ تعصب عامّ و بی‌خبری عمومی ازاهمیت پرورش بانوان در جامعهٔ ایرانی، کتاب برجسته‌ای به‌شمار می‌آمد؛ ترجمهٔ «تیره‏بختان» (همان بی‌نوایان امروزی) اثر ویکتور هوگو؛ ترجمه «خدعه و عشق»، اثر شیللر شاعر آلمانى برگردان از ترجمه فرانسوى؛ ترجمهٔ «سفینهٔ غواصه» اثر ژول ورن؛ ترجمهٔ «حال تولستوى»؛ «سیاحت‌نامهٔ فیثاغورث در ایران»؛ «فهرست کتابخانهٔ مجلس شوراى ملى».

او در جوانى مطبعهٔ سربى را در تبریز دایر کرد. در دورهٔ دوم مجلس شورای ملی پس از مشروطیت وکیل بود و مدتى ریاست کتابخانهٔ مجلس شوراى ملى را نیز به عهده داشت. در سال‌های ۱۲۹۰  و ۱۳۰۱ ه.ش. مجلهٔ ماهانهٔ ۶۴-صفحه‌ای ادبى علمى و اخلاقى و سیاسى «بهار» را انتشار داد کرد که طی ۲۴ شماره در۲ نوبت توانست مطالب سودمند علمی، ادبی، اخلاقی، تاریخی، اقتصادی و فنون متنوع را به روشی ساده و نیکو برای اطلاع عامّه عرضه کند. بیشتر مطالب این نشریه ترجمه یا نوشتهٔ خود او بود.

اعتصام‌الملک پدر رخشندهٔ اعتصامی مشهو ر به پروین اعتصامی است که او را به‌حق حاصل عمر یوسف اعتصامى خوانده‌اند. اعتصام‌الملک در تهران درگذشت و در آرامگاه خانوادگى‌اش در قم دفن شد.

حسن رشدیه، بنیاد‌گذار دبستان و شیوهٔ آموزش نوین در ایران 

میرزا حسن تبریزی (۱۲۳۰ تبریز - ۱۳۲۳ قم) مشهور به رشدیه از پیشقدمان نهضت فرهنگی ایران بود. وی نخستین مؤسس دبستان به شیوهٔ جدید در تبریز و تهران بود، و اینجا و آنجا او را پدر فرهنگ (به معنای آموزش و پرورش) جدید ایران هم نامیده‌اند.

اشاره به این امر بد نیست که پیش از مشروطه در ایران درس خواندن به دو گونه بود: مدرسه برای ملّا شدن، و مکتب برای یادگیری خواندن و نوشتن. طلبه‌ها در مدرسه صرف و نحو عربی، منطق، اصول، فقه و حکمت و مانند اینها می‌خواندند. اما مکتب‌ها به طور عمده خاصّ اعیان، توانگران و بازرگانان و امثالهم بود. محصّل‌ها در یک سال الفبا و خواندن و نوشتن کلمات را یاد می‌گرفتند. سپس با خواندن قرآن کتاب خواندن را آغاز می‌کردند و بعد با خواندن گلستان سعدی و جامع عباسی و تاریخ نادر و... ادامه می‌دادند و به اصطلاح میرزا می‌شدند. معلم‌ها هم معمولاً از آخوندها بودند. در آن روزگاران بسیاری از مکتب‌ها در مسجدها برقرار بودند.

تأسیس مدارس جدید

حاجی میرزا حسن، مشهور به رشدیه، خود از ملازادگان تبریز بود که به جای رفتن به نجف و خواندن درس طلبگی به استانبول و مصر و بیروت رفت، دبستان‌های آنجا را دید و شیوهٔ آموزگاری نوین را آموخت و در بازگشت به فکر ایجاد «دبستان» و آموزش الفبا و حساب و هندسه و تاریخ و جغرافیا به سبک نوین افتاد (سال ۱۲۶۷). خودش می‌گوید: «روزی با پدرم روزنامهٔ اختر [چاپ استانبول] را می‌خواندیم، دیدیم نوشته: در اروپا از هزار تن، ده تن بی‌سوادند، ولی در ایران از هزار تن، تنها ده تن باسواد هستند...باید در ایران دبستان‌هایی به شیوهٔ اروپا بنیاد یابد...این نوشته در من  و پدرم سخت تأثیر کرد.»

وی تالیفات متعدد دارد از جمله: بدایه التعلیم، نهایه التعلیم، وطن دیلی (به ترکی آذربایجانی)، تاریخ شفاهی، شرعیات ابتدایی، جغرافیای شفاهی و غیره. همچنین در زمانی که در تهران بود «روزنامهٔ طهران» را انتشار می‌داد.

میرزا حسن رشدیه در ۲۹ آذر ۱۳۲۳ در سن ۹۷ سالگی در شهر قم درگذشت.

منابع:

• مجموعهٔ کامل اشعار نیما یوشیج (فارسی و طبری)، تدوین سیروس طاهبار، انتشارات نگاه، ۱۳۷۳ (چاپ سوم) 
• تاریخ مشروطهٔ ایران، احمد کسروی 
• ویکی‌پدیا، فرهنگنامهٔ اینترنتی