اگر در بیت زیر از اقبال  لاهوری آرایه تشبیه وجود دارد، پایه های تشبیه کدام است؟

"  عشــــق با دشـــوار ورزیدن خوش است

چون خلیل از شعله گل چیدن خوش است"

با سپاس از دقت نظر و تفکر شما در یافتن نکات ادبی اشعار باید دانست که تشبیه انواع گوناگونی از جهت بود یا نبود پایه های تشبیه دارد و یا به اعتبار طرفین آن چند حالت ممکن است داشته باشد:

گاه مشبه و مشبه به هر دو حسی است،مثل:

لب مانند غنچه است.( لب و غنچه هر دو امری حسی است و می توان با چشم دید)

گاه مشبه یک امر عقلی و مشبه به یک امر حسی است ،مانند:

زندگی چون جویباراست( زندگی  یک امر عقلی است ولی به جویبار که حسی است تشبیه شده است.جالب است بدانیم بیشتر تشبیهات از این نوع ساخته می شود)

گاه عکس این مسأله است ؛یعنی مشبه حسی و مشبه به عقلی است همچون:

کتاب مانند جان و روان است.

 

گاه یک چیز را به چند چیز تشبیه می کنند؛ یعنی مشبه را مفرد و مشبه به را مرکب می آورند مثل:  

رخسارش همانند گلستان پر از گلهای لاله شد.

یااین که هر دو طرف تشبیه مرکب است؛ یعنی چند چیز به چند چیز مانند شود :

قرمزی طلوع خورشیداز پشت کوه البرز مانند از کمین بیرون آمدن دزدی خون آلود از کمینگاه است که منوچهری در بیت زیر آورده است:

"سر از البرز بر زد قرص خورشید                چو خون آلوده دزدی سر ز مکمن"

 

یا در شعر زیبای فدایی مازندرانی درباره ی تپش دل و تشنگی زیاد خاندان پاک پیامبر در بیابان بی آب کربلا به ماهی بیرون افتاده از آب و حالت بی قراری و نگرانی و تنهایی می گوید:

"همچو ماهی که فتد زآب برون آل نبی      می تپیدی دلشان سوخته در بر تشنه"

 

که در این موارد وجه شبه هم متعدد می شود .این تشبیه مرکب است.

 

با این مقدمه به توضییح بیت اقبال لاهوری می پردازیم.

شاعر،تحمل عاشقانه ی انسان در برابر سختی ها و مصائب را به خاطر رضای خدا به صبر و تحمل عاشقانه و دوستانه ی  ابراهیم علیه السلام در آتش مانند کرده است. آتشی که نتیجه اش گلستان شدن و سرد و سلامت شدن بود .

به عبارتی دیگر کسی که عاشق حقیقی باشد حتی در سختی ها هم خوشی و عشق و لذت می بیند.  هر چند ظاهر بینان او را در سختی و رنج و بلا ببینند،در حقیقت او خود چنین نیست .گل چیدن ابراهیم علیه السلام از آتش یعنی  رنج آتش را ندیدن،بلکه خدا را دیدن و به تماشای عشق نشستن و جز زیبایی ندیدن است.

همان طور که در واقعه ی عاشورا  حضرت زینب سلام الله علیها آن بانوی بزرگوار فرمود:

جز زیبایی ندیدم و یا این که رزمندگان دیگر این میدان گفتند که برایمان شیرین تر از عسل بود. آنان نیز از شعله گل چیدن برایشان خوش بود.

همچنین رزمندگان انقلاب اسلامی و جانبازان و اسیران زندانهای دشمن چگونه توانستند در مقابل شکنجه های وحشیانه و طاقت فرسا که گاه شنیدنش قلب انسان را به درد می آورد استوار باشند و ذره ای در ایمانشان  خللی وارد نشود  بلکه بر درجات ایمان و یقینشان هم بیفزاید؟ آیا جز عشق ورزی خالصانه نام دیگری می توان برآن نهاد؟

پس وجه شبه  در این بیت می تواند نتیجه ی خوش و خرّم و نیکِ پایداری های  عاشقانه و خالصانه ی انسان در برابر دشواری ها باشد.

 

 

حال یک بار دیگر بیت را مرور می کنیم:

  • پذیرش و تحمل عاشقانه و خالصانه دشواری ها و سختی ها (مشبه)
  • چون (ادات تشبیه)
  • پذیرش داوطلبانه و عاشقانه پا در آتش نهادن ابراهیم خلیل         ( مشبه به)
  • نتیجه ی  خوش داشتن و به حقیقت رسیدن ( وجه شبه)

 

 

به نظر می رسد این بیت تشبیه مرکب داشته باشد .تشبیه مرکبی که مشبه آن یک امر معقول باشد و مشبه به آن یک امر محسوس .

در ضمن  به آن تشبیه تلمیحی  هم می توان گفت.

"تشبیه تلمیحی،تشبیهی است که درک وجه شبه آن در گرو آشنایی با اسطوره و داستانی باشد. "( بیان و معانی:شمیسا ص.85)

این بیت هم تلمیح به داستان گلستان شدن آتش بر دوست خدا (خلیل الله) حضرت ابراهیم ،علی نبینا و آله و علیه السلام ،دارد و همچنین تلمیح به آیه ی:

"قلنا یا نار کونی بردا و سلاما علی ابراهیم "در سوره انبیا آیه 69 دارد.

  • خلاصه ی آرایه های  این بیت:

 

 

 

1- تلمیح یا چشمزد آرایی،

2-تشبیه،

3-مراعات نظیر،

4-نغمه ی حروف (ش) ؛(ل) یا  همان واج آرایی،

5-تفصیل یا لب گسل در مصرع دوم ،

6-مجاز  در کلمه ی (خلیل ) از حضرت ابراهیم علیه السلام.

 

 

                                                                                   با آرزوی بهروزی-وینا

   

 

 

 

 

 



موضوعات مرتبط: وجه شبه در بیت عشق با دشوار ورزیدن؟ , عشق با دشوار ورزیدن , تشبیه مرکب , تشبیه تلمیحی

تاريخ : ۱۳٩۱/٩/۸ | ۸:٥٥ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()