پاسخ به پرسش های مهتا.ایران در ادامه مبحث کاربرد شبه جمله ها

 

 

تفاوت و شباهت قید و شبه جمله ها

 

سؤالات: 

سلام. یعنی جمله ی(آری، یار بد  باری بر دل است نه یاری هم دل.) سه تا جمله داره؟

 

من توی فرهنگ معین دیدم قید بود. تازه مگه کلمه میتونه 2 تا نقش بگیره؟

 

و اینکه اگه ازما پرسیدن کلمه ی آری در جمله چه نقشی داره باید چی بگیم؟

 پاسخ:

سلام و سپاس از دقت نظرتان

 

همان طور که گفته شد گاهی شبه جمله ها در کاربردها و یا جایگاه های خاص تری قرارمی گیرند . به عبارتی دیگر می توان گفت  که شبه جمله ها ممکن است، نقش قید بپذیرند.

 منتها قبل از هر چیز لازم است بگویم  که در مطالب و مباحث کتب درسی پایه ی دوره ی راهنمایی از شما چنین نکات ریز  مورد پرسش و امتحان قرار نخواهد گرفت.

  پس اگر تا این جا خیالتان راحت شد می توانید ادامه ی بحث را مطالعه نفرمایید و اگر کنجکاوتر شدید می توانید مطالعه کنید (البته لازم نیست آن را در کلاس خود مطرح کنید و دوستان خود را نگران؛ گاهی به دلیل کنجکاوی بچه ها و پرسش جزیی تر و خاص تر دانش آموزان، مجبور می شویم مطالبی را با نگرشی ژرف تر با استفاده از نظرات اساتید و صاحب نظران در وبلاگ مطرح کنیم که شاید بیان آن در کلاس خسته کننده و  زمان بر باشد و باعث تشتت خاطر دانش آموزان شود.)

  دلیل وینا از آوردن بحث " کاربرد شبه جمله ها " در وبلاگ هم پرسش برخی از بچه ها بود. همان طور که پرسش اخیر شما هم علت نوشتن مطلب زیر است. 

 

 

 

همان طور که می دانیم بعضی کلمات نقش فعل یا جمله را بازی می کند بی آن که

شکل آن را داشته باشد و برای بیان عواطف و احساسات درونی از قبیل خشم و شادی

 و غم و ...به کار می رود که به آن ها شبه جمله می گویند.

 

شبه جمله ها گاهی:

 

الف.  منادا ست مثل : خدایا ، سعدیا،اماما، ای علی

 

و گاهی:

ب.  صوت (اصوات) مثل: آه ! آخ! اِ ! وای! هیس! پیشت! چخ! به به! ... ( یعنی سخنی

که بی اختیار وبه طور ناگهان از دهان خارج می شود وبرای بیان یکی از احساسات و

حالات و هیجانات روحی انسان به کار می رود و  مفهوم یک جمله ی کامل را دارد و در

 شرایط گوناگون معانی مختلف دارد).

 

 و گاهی هم

ج.  غیر صوت است .مثل: آفرین! درود! سلام!...

بعضی از اساتید دستور زبان و صاحب نظران از همین جا دو نکته ی دیگر را هم بیان کرده اند و آن این که :

1 . شبه  جمله با صوت تفاوت دارد. شبه جمله بر خلاف صوت ، بخش باقی مانده از

جمله است که به علت شتاب گوینده و به مرور زمان کوتاه شده و اغلب می توان آن را

دوباره بازسازی کرد. در حالی که صوت چنین نیست (در بالا گفته شد.)[1]

 

2. در طبقه بندی جملات بیان کرده اند که جملات یک جزیی(کوتاه ترین قالب گفتاری) 

 چند بخش اند :

شبه جمله ها که شامل(غیر صوت ها مثل: آفرین !ر ساکت! افسوس! و...)  است و

 همچنین  منادا ؛ ولی اصوات را از شبه جمله ها جدا کرده اند.[2](  و بنام اصوات

گذاشته اند و در زیر گروه شبه جمله نمی آید هر چند یک جمله حساب می شود.)

 

البته در جمع، نظر بر آن است که طبق نوشته ی کتاب درسی پایه ی راهنمایی، همان طبقه بندی کتاب( ص.86 ) پذیرفته است و اشکالی ندارد.[3]

 

گاهی اوقات شبه جمله و قید در جمله با هم مشترک می شوند .همان طور که

 خوانده اید بعضی مواقع هم قید با صفت در جمله مشترک می شوند.

مثلا در 3 جمله ی زیر، نقش (زیبا) با توجه به جایگاهش تغییر می کند :

   گل زیبا است. ( مسند)

گلِ زیبا را بوییدم. (صفت)

گل، زیبا باز می شود.(قید)

 

 

شبه جمله های مشترک[4]

 

بعضی شبه جمله ها هم با بعضی واژه های قیدی مشترکند. مثلا کلمات زیر، بین شبه

 جمله و قید مشترک می شود؛ مانند:

 

بله. آری. هرگز.شگفتا.کاش. ای کاش .حاشا. نه. آه.دریغا.ای دریغ.آخ و ...  .

 

این مطلب را به عبارت دیگر می توان چنین گفت که گاهی قید ها جانشین جمله می شوند.

 و یا با قید مشترک می شوند. مثل: نه. بس [5].

 

راه تشخیص قید از شبه جمله ها  :

 

     1. گاه اصوات اصلی در جمله، به صورتی به کارر رفته است که اگر حذف شود جمله

ناتمام می ماند در این صورت ،جانشین یکی از اجزای اصلی جمله است.

 

مثال1 :

 

آوخ  ز وضع این کره و کارش       زین دایره ی بلا و ز پرگارش [6]

 

اگر آوخ ،حذف شود ساختمان جمله در هم می ریزد.

 

مثال2:

 

آزردمت ای پدر نه بر جای     وای ار بحلم نمی کنی وای[7]

 

مثال3 :

 

 همه کار ایام درس است و پند     دریغا که  شاگرد هشیار نیست[8]

 

 مثال4:

 

کاش من هم عبور تو را دیده بودم   کوچه های خراسان تو را می شناسند[9]

 

مثال5:

 

آوخ که من خواهم گریست[10]

 

 

  2. گاه اصوات اصلی به صورتی به کار می رود که جنبه ی تأکیدی دارد و می

توان آن را حذف کرد بدون آن که معنی کلام مختل شود و ساختمان جمله نا تمام بماند.

 این ها اصوات به معنای خاص کلمه است.[11]

 

نمونه ها:

به ! چه آب زلالی!

آه، خسته شدم .

آری،حق بر باطل پیروز است.

 

 به نظر می رسد این گروه دوم که در جمله قابل حذفند اصواتی هستند که نقش قیدی 

داشته باشند. پس شبه جمله ی مشترک با قید به حساب می آید اما در شمارش نباید

 

 یک جمله حساب شود.

البته اگر تکیه ی کلام تغییر کند و روی هجای  آغاز واژه بیاید می توان یک جمله حساب کرد.

مثلا:

به،( یعنی چه خوش است یا خیلی خوش است) چه آب زلالی! 

آه، ( یعنی ناراحت هستم) خسته شدم .

آری،( یعنی قبول دارم یا این سخن را می پذیرم) حق بر باطل پیروز است.

 

بهترین راه شناخت قید از اصوات ،تکیه و آهنگ و معنای کلام است. در صوت نوعی تأکید

 خاص روی هجای واژه وجود دارد.

 ".تکیه ی اصوات غالبا بر روی هجای نخست یا ماقبل آخر است. یعنی تا حدی شبیه

تکیه ی فعل است. بنابراین هجای اخر این گونه کلمات بر خلاف اسم و صفت و قید تکیه

 نداردو این بهترین راه شناخت چنین واژه هایی است." [12]

بنابراین ممکن است گاهی در جمله با تغییر لحن و آهنگ و درنگ ،نقش کلمات تغییر یابد.

 

پس وقتی می گوییم شبه جمله کاربرد متفاوت است یعنی گاهی اشتراکاتی با دیگر

نقش ها پیدا می کند که با توجه به عبارت باید ببینیم کدام نقش غالب است. نه آن که

 بگوییم یک کلمه دو نقش اصلی دارد.[13] 

معمولا  در پرسش و پاسخ ها برای آن که از تکرار بیهوده جلوگیری کنیم بخشی از کلام را به قرینه ی لفظی حذف می کنیم؛ مثال:

پرسیدم:غذا را خوردی؟ گفت: آری!

این عبارت 4 جمله است. و( آری) قید تصدیق است . و حذف هم پس از آن صورت گرفته؛ یعنی در اصل ژرف ساخت کلام چنین است:

آری(غذا را خورده ام) .

در پایان باید دوباره اشاره کنم که این مطالب برای آگاهی بیشتر از مباحث جزیی تر زبانی است و گر نه در آزمون ها و پرسش ها ی کلاسی این پایه مطرح نمی شود.

 

ما در کتاب درسی پایه (ص.86 )خوانده ایم:

شبه جمله ها از نظر معنا شبیه جمله اند ومعنای کاملی می رسانند ولی از نظر ساختار مانند جمله نهاد و گزاره ندارند ؛ مثل:

حافظا ! یک شبه جمله است.(یعنی ای حافظ بدان و آگاه باش).

به به! یک شبه جمله است.(یعنی چه خوب است).

هان! یک شبه جمله است .( یعنی آگاه باش و بر حذر باش).

 

با آرزوی بهروزی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]  دستور زبان فارسی امروز:ارژنگ ص.69

[2]  همان و دستور زبان های  اساتید  :کامیار و فرشید ورد  و گیوی و انوری

[3] دستور زبان گیوی و انوری

[4]  دستور مفصل امروز : فرشید ورد آن را به صوت های مشترک طبقه بندی کرده ولی ما توسعا شبه جمله نوشتیم.

[5]  دستور زبان شریعت :286  .311

[6]  شعر از ناصر خسرو که از دست روزگار و زمانه و کره ی خاکی نالان است.ص 308

[7]  بیت از لیلی و مجنون نظامی. یعنی مجنون گفت ای پدر تو را آزردم  و تاسف می خورم و برایم بد است اگر مرا حلال نکنی .ص 165

[8] شعر از پروین (در کتاب درسی پایه سوم)

[9]  بیت از قیصر امین پور(همان کتاب درسی)

[10]  عبارت از داستان شازده کوچولو (همان)

[11]  دستور زبان:خطیب رهبر.ص.300 .

[12]  دستور مفصل امروز:فرشید ورد. ص .522

[13]  مگر ان که تنازع باشد.



موضوعات مرتبط: شبه جمله و قید , تفاوت و شباهت شبه جمله و قید , کاربرد شبه جمله به صورت قید , صوت و غیر صوت و شبه جمله

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱٢ | ٧:۱۳ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()