ساده ترین تقسیم بندی جناس به روش زیر است:

 

1- جناس تام: دو کلمه یکسان با تفاوت معنایی: روان( =جاری) روان(روح)

 

2-جناس ناقص:

الف.افزایشی: افزودن حرفی در ابتدا یا میان یا انتهای کلمه (  کار. شکار )

ب. اختلافی: اختلاف در یکی از حروف (درد.کرد)

ج.حرکتی: تفاوت در حرکت حروف :(گُل . گِل)

 

 

اما باید دانست که جناس را به صورتی دقیق تر هم طبقه بندی کرده اند:

 

1- جناس تام مماثل:دو کلمه یکسان  از هر جهت حتی از نظر دستوری .یعنی باید هر دو اسم باشد یا مشترکا فعل با و یا حرف باشدولی معنا متفاوت و این بهترین نوع جناس است:

چنگ(نوعی ساز) .چنگ(دست و پنجه) هر دو هم اسم است.ویا .گور/گور.شانه/شانه

 

2- جناس تام مستوفی: اگر جناس تام ازیک جنس دستوری نباشد مثلا یکی فعل و دیگری اسم باشد.مثل  بهشت( همان باغ زیبای اخروی ویژه ی خوبان) بهشت(به معنای گذاشت از مصدر هشتن یعنی گذاشتن)  و یا  باد.باد

 

3-جناس ناقص:

الف. جناس مردوف: اگر حرفی در اول کلمه افزوده شود: کوه.شکوه    تیم.یتیم

 

ب.جناس مکتنف: اگر حرفی در وسط افزوده شود: قصر.قیصر   سگ.سنگ

 

ج.جناس مرفو(مطرف): اگر حرفی در آخر افزوده شود: ماه .ماهی  .زهر.زهرا .پشت.پشته

 

د.جناس مذیل: اگر به آخر کلمه بیش از یک حرف افزوده شود: درفش.درفشان

 

ه.جناس متوج:اگر به اول کلمه  دو حرف بیشتر  افزوده شود: رم.اکرم  یا  گردون.دون

 

و.جناس مضارع:اگر دو حرفی که به اول هر دو کلمه افزوده شده قریب المخرج باشد : حال.خال  حوا.هوا    کمان.گمان

 

ز.جناس مضارع لاحق (مطمع):اگر  دو حرف در هر دو کلمه جناس بعید المخرج باشد. خیلی.خیری  شراب.شرار

 

ح.جناس اشتقاق:اگر دو کلمه ی جناس هم ریشه هم باشند و هم خانواده: والی.ولی  امن.امین  احد.اوحد

 

ط.جناس شبه اشتقاق(مقارب):اگر به خاطر شبیه بودن به یکدیگر فکر کنیم هم ریشه اند ولی چنین نباشند . ارضی(=زمینی) رضی(=خرسند)

 

ی. جناس مغایر:اگر اختلاف دو کلمه در تشدید و تخفیف (بدون تشدید)باشد: مسلم.مسلّم  مقدم.مقدّم  محرم.محرّم

 

ک.جناس مرکب: اگر یک یا هر دو کلمه ی جناس مرکب باشد.مثل : زیاد (فراوان).

ز یاد (از یاد و خاطره)

دربیت زیر:

گفتمش باید بری نامم ز یاد      گفت باشد می برم نامت زیاد

 

ل.جناس محرف(ناقص):اگر اختلاف در حرکت باشد: مِلک.مَلک   مُحرم.مَحرم

 

م.جناس مزدوج( مکرر.مردد.مجنب.مرجع) .می دانیم که لازم نیست دو کلمه ی جناس در جمله یا بیتی دقیقا کنار هم باشند .حال اگر دو کلمه ی جناس از هر نوع که باشند کنار هم بیایند مزدوج نام دارند:     گلنار نار 

در این نمونه:  ابر بیفزود همی بر لاله و گلنار نار

 

ن.جناس خطی(تصحیف.مضارعه) : اختلاف در نقطه ها ولی ممکن است در خواندن نابرابر باشد:   نارنج.تاریخ   چیره.خیره   فضل.فصل بوسه.توشه

 

س.جناس لفظی: درخواندن یکی ولی در نوشتن متفاوت: خوار. خار غالب.قالب

 

ع. جناس مقلوب(معکوس.باشگونه.باژگونه .تصریف): ترتیب حروف معکوس است:  اگر کلا ترتیب آن عکس باشد قلب الکل گویند : راز.زار گنج.جنگ

 

ف. جناس قلب مجنح: اگر یکی از رکن های جناس قلب کل در اول مصرع و دیگری در آخر مصرع بیاید.در نمونه ی زیر:

رای نصرت کند حمایت یار


ع. جناس قلب البعض.اگر در بعضی از حروف عمل قلب شکل گیرد:  رقیب.قریب   مدار.مراد .قبا.بقا

  البته تقسیم بندی های دیگری هم دارد که در ادبیات عربی کاربرد بیشتر دارد مثل:جناس معتل . جناس مقصور.جناس تنوین.جناس ترجیع و... که لازم به ذکر نیست ولی برای آگاهی از این مبحث به شرط آشنایی با دستور زبان عربی می توان به کتاب ذیل مراجعه کرد.

( نک.جناس در پهنه ی ادب فارسی.دکتر جلیل تجلیل.تهران.مطالعات و تحقیقات فرهنگی .چ:دوم.1371)

 

 



موضوعات مرتبط: انواع جناس , جناس

تاريخ : ۱۳٩۱/۱۱/٧ | ۱٠:۱٢ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()