آرایه های ادبی قصه ی تکرار آرش

متناسب با درس 10 صفحه ی 79 فارسی پایه ی نهم

 

این سروده (استقبالی) است از شعر شادروان قیصر امین پور با عنوان :ظهر روز دهم .

توضیحات بیشتر در این باره  در نوشته ای جدا گانه با عنوان : استقبال و نمونه های آن آورده شده است.

 

در فضای کلی شعر به نحوی آوا معنایی نیز درک می شود .به دلیل نغمه ی واج هایی ویژه چون:ش.س.ت.خ  فضای خاکی سنگر و صدای سوت و شوت گلوله را بشنوید

 

 

جنگ جنگی نابرابر بود

جنگ جنگی فوقِ باور بود                               (تکرار چهارگانه­ی جنگ: آرایه­ی تکرار)

کیسه­های خاکی و خونی

                     خطّ مرزی را جدا می­کرد                  (واج آرایی در تکرار حرف«خ»)

دشمن بد عهد بی­انصاف

                     با هجوم بی­امان خود      

                     مرزها را جابه­جا می­کرد             

از میان آتش و باروت                                                (آتش و باروت: آرایه­ی تناسب)

می­وزید از هر طرف، هرجا

                   تیرهای وحشی و سرکش                     

    (وحشی و سرکش: آرایه­ی تناسب)

تیر های وحشی و سرکش:اضافه ی استعاری ( تیر به حیوان  تشبیه شده است.مشبه به حذف شده است اما صفات و لوازم مشبه به محذوف را آورده است که نوعی استعاره است)

سرکش و ترکش:جناس اختلافی

 

                   موشک و خمپاره و ترکش             

   (تیر و موشک و خمپاره و ترکش: مراعات نظیر)

 

آن طرف، نصف جهان با تانک های آتشین در راه

این طرف، ایرانیان تنها

(آن طرف و این طرف:1. تضاد2.کنایه از : لشکر دشمن  و سپاه ایران )

نصف جهان : کنایه از انبوهی لشکر دشمن

 

این طرف، تنها سلاح جنگ، ایمان بود                

(ایمان:مشبه     سلاح جنگ:مشبه به      تشبیه بلیغ    ادات و وجه محذوف است. 

وجه شبه: عامل دفاع و پایداری و مقاومت بودن )        

خانه­های خاک وخون خورده                                       

(واج آرایی در تکرار حرف«خ») 

در ضمن (آوامعنایی) هم  دریافت می شود. چون حال و هوای قرار گرفتن در فضایی که خاک و خون باشد هم به تصویر کشیده شده .زمانی که در چنین فضایی قرار بگیریم برای آن که خاک و..وارد گلو نشود با صوت (خخخخخ...) مانع ورود خاک به گلو می شویم حال با خواندن این پاره هم همزمان گویی در فضا قرار گرفته ایم.

 

                  مهدِ شیران و دلیران بود

(شیران :استعاره از رزمندگان شجاع و دلاور)

شهرخونین، شهرِ خرمشهر

(شهر خونین:کنایه از خرمشهر)

                          در غروبِ آفتابِ خویش

                          چشم در چشم افق می­دوخت          

   (چشم درچشم افق می­دوخت:آرایه­ی تشخیص)

(کنایه چشم در چشم ...دوختن: زل زدن و خیره شدن)

 

                          در دهان تانک ها می­سوخت      

        (چشمِ افق/ دهانِ تانک­ها: اضافه­ی استعاری)

( می دوخت و می سوخت: جناس اختلافی)

 

شهر،از آن سوی سنگر ها

 شیرمردان را صدا می زد :             

                     (شهر خرّمشهر شیرمردان را صدا می­زد:آرایه­ی تشخیص)

 

اگر شهر را مجاز از مردم شهر بگیریم دیگر تشخیص نیست

 

                       آی ای مردان نام آور

                      ای همیشه نامتان پیروز              

  (واج آرایی در تکرار حرف«آ /ی»)

 

                      بی­گمان امروز

                               فصلی از تکرار تاریخ است

                      گربماند دشمن، از هر سو

                                خانه­هامان تنگ خواهد شد

                       ناممان در دفتر تاریخ

                                کوچک و کم رنگ خواهد شد

 

کوچک و کم رنگ شدن نام: کنایه از فراموشی و خوار شدن)

تنگ شدن خانه : کنایه از تجاوز دشمن به وطن و استعمار)

 

 

                       پس برای سهم فرداها

                                 دل به موجِ آب باید زد               

(باید دلمان را به دریا بزنیم.)

                               

  سر به دست باد باید داد     

         

خون میان سنگر آزادگان جوشید                 

 (سنگرِ آزادگان: سنگر ایرانیان) 

(خون جوشیدن: کنایه از غیرت و عصبانیت و خشمگینی)

 

مثل یک موج خروشان شد                  

   (خون مثل موج خروشان شد: آرایه­ی تشبیه)

کودکی از دامن این موج بیرون جست

(سیما معنایی: به سیمای املایی حروف : ی.ن.ج.دقت کنید. گویی موج دریا ست!)

 

                      از کمند آرزوها رست    

                  (کمندِ آرزوها:  اضافه­ی تشبیهی)

از کمند ارزو رستن :آرزو نداشتن و برای شهادت اماده شدن)تشبیه کنایی

چشم او در چشم دشمن بود

( واج آرایی :ش. کنایه از زل زدن و خیرگی)

دست او در دست نارنجک           

    (دست نارنجک: ضامن انفجاری نارنجک/اضافه­ی استعاری)

 

جنگ، جنگی نابرابر بود

جنگ، جنگی فوق باور بود

کودک تنها ، به روی خاکریز آمد

صدهزاران چشم ، قاب عکس کودک شد (همه با حیرت به کودک ایرانی نگاه می کردند)

(صد هزاران :کنایه از تعداد بسیار زیاد)

چشم به قاب عکس تشبیه شده (تشبیه)

 

چشم­ها از این و آن پرسان:

(تضاد : این و آن)

 

                     کیست این کودک؟

                     او چه می­خواهد از این میدان؟

                     صحنه­ی جانبازی است این­جا؟

                     یا زمین بازی است این­جا؟ 

آرایه­ی تجاهل العارف: گوینده در موضوعی مشخّص به گونه­ای پرسش می‌کند ‌که گویی در آن موضوع آگاهی ندارد و خود را به نادانی می­زند. مثال:

«وَما تِلْکَ بِیَمیِنکَ یا موسی»: «ای موسی در دست چه داری؟»

یا: اینک به حیرتم/ کاین شعر عاشقانۀ پر شور و جذبه را

          باران سروده است، یا من سروده‌ام؟

***            

دشمنان کور دل، امّا

(کور دل کنایه از گمراه و بدون آگاهی و بصیرت)

در دلش، خورشید ایمان را نمی­دیدند                 (خورشید ایمان: اضافه­ی تشبیهی)

تیغ آتش­خیز دستان را نمی­دیدند

تیغ استعاره از نارنجک به قرینه ی آتش خیز

آتش خیز کنایه از نابودگر

 

(دستان تلمیح به زال دستان پدر رستم که دارای شمشیر بسیار بران و تندی بود. لقب دستان را سیمرغ به زال داد.)

(*دستان در معنای دستها هم به ذهن متبادر می شود هر چند اینجا ارتباطی ندارد ایهام تبادر است )

 

دستان نماد و رمزی است برای دلیرمردان شجاع

 

در نگاهش خشم و آتش را نمی­دیدند                

 واج آرایی ش

 

 

بر کمانش تیر آرش را نمی­دیدند

 (تلمیح به داستان آرش کمانگیر که گویند با گذاشتن تیری درکمان خود، توانست مرز

ایران و توران را مشخص کند و دست دشمن را از تجاوز به ایران کوتاه کند.هر چند آرش در این راه جان خود از دست داد اما نماد و رمزی شد برای جانبازان غیوری که در راه حفظ وطن از همه ی توان خویش بهره بردند.) 

 

در رگش خون سیاوش را نمی­دیدند.      

             (واج آرایی در تکرار «ش»)

سیاوش :تلمیح به داستان سیاوش،هنگامی که مظلومانه سر از تنش جدا شد(برخلاف میل دشمنان که خواستند مخفیانه او را به قتل برسانندو خونش را درون تشتی ریختند) قطره ای از خون او بر زمین ریخت و باعث شد ایرانیان دمار از روزگارشان بر آورند.

خون سیاوش در این جا رمز و نمادی است از این که: اگر خون مظلومی به ناحق بر زمین بریزد ،روزگار انتقام او را خواهد گرفت.  سیاوش نماد پاکی و مظلومیت

 

کودک ما بغض خود را خورد

واج آرایی (مصوت ُ)

چشم در چشمان دشمن کرد

 (واج آرایی ش)

با صدایی صاف و روشن گفت:          

(صدایی صاف و روشن: آرایه­ی حس­آمیزی دارد)

حس­آمیزی: گاهی آدمی با بهره گیری از نیروی خیال لذات مربوط به یک حس را به حس دیگر انتقال می دهد. حس آمیزی به آرایه ای گفته می شود که در آن محسوسات یکی از حواس را به حس دیگری نسبت می دهیم و یک چیز واحد را با دو حس درک می کنیم. نگاهِ سرد، درکِ سبز، عقل سرخ.

          «آی ای دشمن

           من حسین کوچک ایران زمین هستم

           تانک­های شومتان را  درکمین هستم

           مثل کوهی آهنین هستم».

(تشبیه)

ناگهان تکبیر پر وا کرد                           

    «تکبیر پر وا کرد: جان بخشی/جاندار پنداری»

 

در میان آتش و باروت غوغا کرد

(تناسب :آتش و باروت)

 

کودکی از جنس نارنجک

دردهان تانک­ها افتاد....                                  

   (دهانِ تانک­ها: اضافه­ی استعاری)

لحظه­ای دیگر

از تمام تانک­ها، تنها

تلّی از خاکسترِ خاموش

(واج آرایی :ت)

ماند روی دست­های دشت           

  (دست­های دشت: اضافه­ی استعاری)/ (دست و دشت: جناس اختلافی)

آسمان از شوق، دف می­زد                    

(تشخیص/ انسان انگاری)

شطّ خرّمشهر ، کف می­زد                 

 (تشخیص/ انسان انگاری)

 (دف و کف:جناس اختلافی)

کف : ایهام دارد1. کف زدن ودست زدن  2. کف کردن آب در اثر حرکت و جنبش)

 

شهر یک­باره به خویش آمد                  

   شهر: مردمِ شهر(مجاز)  

البته اگر منظور خود شهر خرمشهر باشد می شود:تشخیص که با توجه به ادامه ی شعر به تشخیص نزدیک تر  است

 

چشم اشک آلوده را وا کرد 

واج ارایی (ش)                     

(تشخیص/ انسان انگاری)

بر فراز گنبدی زیبا

 (منظور گنبد مسجد جامع خرمشهر است.)

قصّه­ی تکرار آرش را،       

باز هم خواند و تماشا کرد.     

(شهر، قصه­ی تکرار آرش را، باز هم خواند و تماشا کرد): (تشخیص/ انسان انگاری)

 

          سراینده: محمد گودرزی دهریزی




موضوعات مرتبط: آرشی دیگر و آرایه های آن , جنگ جنگی نابرابر بود , کودکی از جنس نارنجک , آرایه های شعر ارشی دیگر فارسی نهم

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢٩ | ٦:٥۸ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

 

متناسب با روان خوانی پایه هفتم(ص.159)چرا زبان فارسی را دوست دارم؟

سؤال:

بیتی که در پایان متن آمده از کیست ؟

(گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر //آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم)

 

با تشکر از توجه و تذکر همکار گرامی در تذکر شاعر اصلی این بیت .

سراینده ی اصلی این بیت مسعود سعد سلمان است .البته ردیفی که مسعود سعد برای این قصیده آورده (کنم ) است  ولی کمال اسماعیل با تضمین از این بیت در غزل خود ردیف را به(برم ) تغییر داده که در کتاب فارسی هم این نمونه آمده است.

البته باید دانست  که در گذشته کاتبان و نویسندگان اشعار شاعران،به خطا می افتادند  و یا با  تصرف در نسخه به اختیار خود و بدون اطلاع شاعر  واژه یا واژگان و بیتی را هم تغییر می دادند و یا تحریف می کردند.

گاهی هم شعر شاعری مورد استقبال و توجه دیگران قرار می گیرد و به صورت  تضمین در ابیات دیگران ذکر می شود.

علت تغییر و تحریف و در نوشته ها و نسخه ها خطای کاتب یا تصرف نسخه نویس وتغییرشکل به دلیل فراموش شدن مصرعی می باشد

این شعر را هم که شاعر آن مسعود سعد سلمان است کمال اسماعیل با اندکی تصرف در غزل خویش تضمین کرده که حافظ هم بدان استشهاد نموده است.

(کیهان فرهنگی : خرداد.1385.شماره 236.مقاله ی دکتر اسماعیل حاکمی والا.ص :60-63)

 

 

قصیده ی مسعود سعد (قرن 5):

 

گر یک وفا کنی صنما صد وفا کنم

ور تو جفا کنی همه من کی جفا کنم

تو نرد عشق بازی و با من دغا کنی

من جان ببازم و نه همانا دغا کنم

گر آب دیده تیره کند دیده ی مرا

این دیده را ز خاک درت توتیا کنم

گل عارضی و لاله رخی ای نگار من

در مرغزار آن گل و لاله چرا کنم

خار و گیا چو دایه ی لاله ست و اصل گل

از بهر هر دو خدمت آب و گیا کنم

جان و دل منی و دل و جان دریغ نیست

گر من تو را که هم دل و جانی عطا کنم

گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر

آن مهر بر که افکنم آن دل کجا کنم

زان بیم کاشنایی و بیگانگی کنی

دل را همیشه با همه رنج آشنا کنم

ای چون هوا لطیف ز رنج هوای تو

شبها دو دست خویش همی بر هوا کنم

این هر چه بر تنست همه دل کند همی

کی راست باشد این که گله از هوا کنم

جور و جفا مکن که ز جور و جفای تو

باشد که بر تو از دل خسته دعا کنم

با تو به بد دعا نکنم گر تو بد کنی

در رنج و درد گر کنم ای بت خطا کنم

گر هیچ چاره کرد ندانم غم تو را

این دل که آفتست پس تو رها کنم

هرگز جدایی از تو نجویم که تو مرا

جانی ز جان خویش جدایی چرا کنم

جانم ز تن جدا باد ار من به هیچ وقت

یک لحظه جان ز مهر تو ای جان جدا کنم

هر شب که مه برآید من ز آرزوی تو

تا وقت صبح روی به ماه سما کنم

بر ناله و گریستن زار زار خویش

ای ماه و زهره ،زهره و مه را گوا کنم

وصفت نمی کنم به زبانی که هم بدان

بر شاه شرق و غرب همیدون ثنا کنم

مسعود پادشاهی کز چرخ قدر من

برتر شود که مدح چنین پادشا کنم

گوید همی حسامش نصرت روان شود

اندر وغا که روی به سوی وغا کنم

روی مرا ندید و نبیند عدوی تو

زیرا به رزم روی عدو را قفا کنم

بأسش همی چه گوید من وقت کار زار

نیزه به دست شاه جهان اژدها کنم

وان گاه نیزه گوید من سحرهای کفر

همچون عصای موسی عمران هبا کنم

اقبال شاه گوید من کیمیاگرم

کز خاک و گل به دولت او کیمیا کنم

گوید همی طبیعت در دهر خلق را

از عدل شاه مایه نشو و نما کنم

هر روز بامدادان از عفو و خشم او

مر خلق را دو صورت خوف و رجا کنم

گوید همی زمانه که از کین و مهر شاه

در عالم اصل شدت و عین رخا کنم

گوید جهان که روز نبیند عدوی شاه

زیرا که هر صباح که بیند مسا کنم

چونان که شب نبیند هرگز ولی او

زیرا که ظلمتی که ببینم ضیا کنم

گوید همی جلالت کعبه ست قصر شاه

هر حاجتم که باشد در وی روا کنم

بوسم همیشه گوید تخت مبارکش

زان تخت گاه مروه کنم گه صفا کنم

بیتی که گفته بودم تضمین کنم همی

چون هست گفته من بگذار تا کنم

من ناشنیده گویم از خویشتن چو ابر

چون کوه نه که هر چه شنیدم صدا کنم

اقبال شاه چون ز علا و سنا شدست

من جمله آفرین علا و سنا کنم

آراسته ست دولت و ملت به این و آن

پس آفرین هر دو به حق و سزا کنم

چون من به رشته کردم یاقوت مدح شاه

یاقوت را به ارز کم از کهربا کنم

دانش به من مفوض کردست کار نظم

زان نوع هر چه خواهد از من وفا کنم

چون کرد کدخدایی آن را به رسم من

یا کرده ام چنانکه ببایست یا کنم

گر هیچ گونه درگذرد مدحتی ز وقت

ناچار چون نماز فریضه قضا کنم

من شرح مدح شاه دهم در سخن همی

نه کار کرد خویش همی بر هبا کنم

دولت حقوق من به تمامی ادا کند

هرگه که پیش شاه مدیحی ادا کنم

انعام شاه را که مرا داد خانمان

بسیار شد به شکر چگونه جزا کنم

گر روز من ثنا کنمش بر ملا به نظم

در شب همی به نثر دعا در خلا کنم

در باغ وصف شاه چو بلبل زنم نوا

دلهای خلق بسته ی آن خوش نوا کنم

وانگه چو گویی ام که توانی سزای شاه

پرداخت یک مدیح ؟جواب تو "لا "کنم

گوید ملک مرا که عنایت به باب تو

چندان کنم که جان عدو با عنا کنم

چون تو رضای شاه بجویی به مدح نیک

من سوی تو نگاه به چشم رضا کنم

شاها زمانه گوید من مقتدی شدم

در بیش و کم به دولت تو اقتدا کنم

گوید همی قضا که من اندر جهان ملک

حکم بقای شاه خلود و بقا کنم

(منبع این قصیده 49 بیتی:دیوان مسعود سعد سلمان:به تصحیح رشید یاسمی،تهران.پیروز.1339.قصیده ی 206.صفحه 344 )

کمال الدین اسماعیل اصفهانی در آغاز قرن هفتم می زیست.پدرش ،جمال الدین عبدالرزاق هم چون او از بزرگان شعرای اصفهان و از نظر فصاحت و بلاغت بالاتر از کمال الدین بوده است ولی کمال الدین درآوردن مضامین لطیف و نکات بدیع از پدر بالاتر است به طوری که به او لقب خلاق المعانی داده اند.کمال الدین در سن 20 سالگی پدر را از دست داد.وی در قصاید خود هم  به مصائب سختی که در زندگی بر او وارد شد،اشاره داشته است.دیوان او15000بیت شعر دارد

 به نظر می رسد بیتی که در کتاب فارسی آمده، از اوست (هرچند مضمون اصلی از مسعود است و کمال اسماعیل از او وام گرفته)زیرا ردیف آن با (برم) تمام می شود و  حافظ هم  که در نوشته ها و آثار دیگران بسیار تفکر و تأمل می کرده است در اشعار خود به آن بیت معروف "کمال" اشاره دارد و در غزل خود آن را تضمینی آشکار کرده است.غزل حافظ از این قرار است:

  

 

جوزا سحر نهاد حمایل برابرم    یعنی غلام شاهم و سوگند می‌خورم
ساقی بیا که از مدد بخت کارساز    کامی که خواستم ز خدا شد میسرم
جامی بده که باز به شادی روی شاه    پیرانه سر هوای جوانیست در سرم
راهم مزن به وصف زلال خضر که من    از جام شاه جرعه کش حوض کوثرم
شاها اگر به عرش رسانم سریر فضل    مملوک این جنابم و مسکین این درم
من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال    کی ترک آبخورد کند طبع خوگرم
ور باورت نمی‌کند از بنده این حدیث    از گفته ی "کمال" دلیلی بیاورم
"گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر    آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم"
منصور بن مظفر غازیست حرز من    و از این خجسته نام بر اعدا مظفرم
عهد الست من همه با عشق شاه بود    و از شاهراه عمر بدین عهد بگذرم
گردون چو کرد نظم ثریا به نام شاه    من نظم در چرا نکنم از که کمترم
شاهین صفت چو طعمه چشیدم ز دست شاه    کی باشد التفات به صید کبوترم
ای شاه شیرگیر چه کم گردد ار شود    در سایه تو ملک فراغت میسرم
شعرم به یمن مدح تو صد ملک دل گشاد    گویی که تیغ توست زبان سخنورم
بر گلشنی اگر بگذشتم چو باد صبح    نی عشق سرو بود و نه شوق صنوبرم
بوی تو می‌شنیدم و بر یاد روی تو    دادند ساقیان طرب یک دو ساغرم
مستی به آب یک دو عنب وضع بنده نیست    من سالخورده پیر خرابات پرورم
با سیر اختر فلکم داوری بسیست    انصاف شاه باد در این قصه یاورم
شکر خدا که باز در این اوج بارگاه    طاووس عرش می‌شنود صیت شهپرم
نامم ز کارخانه عشاق محو باد    گر جز محبت تو بود شغل دیگرم
شبل الاسد به صید دلم حمله کرد و من    گر لاغرم وگرنه شکار غضنفرم
ای عاشقان روی تو از ذره بیشتر    من کی رسم به وصل تو کز ذره کمترم
بنما به من که منکر حسن رخ تو کیست    تا دیده‌اش به گزلک غیرت برآورم
بر من فتاد سایه خورشید سلطنت    و اکنون فراغت است ز خورشید خاورم
مقصود از این معامله بازارتیزی است    نی جلوه می‌فروشم و نی عشوه می‌خرم

 

 

و اینک شعر

کمال الدین اسماعیل اصفهانی: 

 

 

 

جان راچو نیست وصل تو حاصل کجا برم 

  دل را که شد ز وصل تو غافل  کجا برم

مشکل گشای وصل اگر دیر تر رسد

چندین هزار قصه ی مشکل کجا برم

گیرم که ارزوی دلم جمله حاصل است 

اکنون چو نیست روی تو حاصل کجا برم

بی وصل جانفزای و حدیث چو شکرت

این عیش همچو زهر هلاهل کجا برم

            گفتند بر گرفت فلان دل ز مهر تو            

من داوری مردم جاهل کجا برم

گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر 

  آن مهر بر که افکنم، آن دل کجا برم

 

 منبع: خامه ی خورشید.به گزینی از دیوان خلاق المعانی کمال الدین اسماعیل.به کوشش:خسرو احتشامی هونه گانی.اصفهان.سازمان تفریحی فرهنگی شهرداری.1387.ص.25



موضوعات مرتبط: گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر ازکیست؟ , غزل کمال اصفهانی:گر برکنم دل از تو , غزل حافظ با تضمین :گر بر کنم دل از تو بردارم از تو , قصیده مسعود : گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مه

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢٤ | ٥:۱۸ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

چرا عاقلان را نصیحت کنیم؟
بیایید از عشق صحبت کنیم

تمام عبادات ما عادت است
به بی‌عادتی کاش عادت کنیم

چه اشکال دارد پس از هر نماز
دو رکعت گلی را عبادت کنیم؟

به هنگام نیّت برای نماز
به آلاله‌ها قصد قربت کنیم

چه اشکال دارد که در هر قنوت
دمی بشنو از نی حکایت کنیم؟

چه اشکال دارد در آیینه‌ها
جمال خدا را زیارت کنیم؟

مگر موج دریا ز دریا جداست؟
چرا بر «یکی» حکم «کثرت» کنیم؟

پراکندگی حاصل کثرت است
بیایید تمرین وحدت کنیم

«وجود» تو چون عین «ماهیت» است
چرا باز بحث «اصالت» کنیم؟

اگر عشق خود علت اصلی است
چرا بحث «معلول» و «علت» کنیم؟

بیا جیب احساس و اندیشه را
پر از نُقل مهر و محبت کنیم

پر از «گلشن راز»، از «عقل سرخ»
پر از «کیمیای سعادت» کنیم

بیایید تا عینِ «عین القضات»
میان دل و دین قضاوت کنیم

اگر سنت اوست نوآوری
نگاهی هم از نو به سنت کنیم

مگو کهنه شد رسم عهد الست
بیایید تجدید بیعت کنیم

برادر چه شد رسم اخوانیه؟
بیا یاد عهد اخوت کنیم

بگو قافیه سست یا نادرست
همین بس که ما ساده صحبت کنیم

خدایا دلی آفتابی بده
که از باغ گلها حمایت کنیم

رعایت کن آن عاشقی را که گفت:
«بیا عاشقی را رعایت کنیم»

قیصر امین پور



موضوعات مرتبط: بیا عاشقی را رعایت کنیم

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢٤ | ٤:٠٦ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

توصیف و فضا سازی داستان بردار کردن حسنک به قلم توانای بیهقی(متناسب با فارسی پایه ی سوم (صفحات 96.99.100)

 

متن زیر پس از معرفی اجمالی حسنک وزیر به بیان چگونگی واقعه اشاره دارد.

از این متن فقط به اندازه ی چند سطر در کتاب فارسی پایه ی سوم آمده است.

و هدف هم علاوه بر آشنایی فراگیران با متون کهن و همچنین شرح احوال بزرگان،بیان دلاوری و شجاعت و صبر  مادر حسنک در برابر مرگ فرزندش بوده است. 

 

 

حسن بن محمد میکالی شناخته شده به حسنک وزیر، آخرین وزیر سلطان محمود غزنوی بود که به دستور مسعود غزنوی و به فتوای خلیفه‌ی بغداد، تحت عنوان قرمطی یا اسماعیلی به دار آویخته شد.

امیر حسنک، پسر میکال از خاندان دیواشتیج شاهزادهٔ سغدی بود. سلطان محمود او را به خاطر دانش و تجربه‌اش به وزارت حکومت خویش منصوب کرد. حسنک در زمان حیات محمود به حج رفت و در هنگام بازگشت به دلیل ناامنی راه‌ها از مسیر مصر به غزنی برگشت. در مصر خلعت خلیفهٔ فاطمی مصر را که شیعهٔ اسماعیلی بود قبول کرده و در غزنی تسلیم سلطان محمود کرد. خلیفهٔ عباسی، حسنک را در واقع بخاطر قبول خلعت فاطمیان و به خدمت نرسیدن وی ولی در ظاهر و با بهانه کردن قرمطی‌گری ساختگی او از محمود خواست وی را تسلیم کند. سلطان محمود که به وزیرش اعتماد داشت و مطمئن بود که وی قرمطی نیست به خواست خلیفه جواب رد داد. ابوالفضل بیهقی می‌گوید که سلطان محمود نسبت به پافشاری خلیفه بر اعدام حسنک محمود به خشم آمد و گفت: «به این خلیفهٔ خرف شده بباید نبشت که من از بهر عباسیان انگشت در کرده‌ام در همهٔ جهان و قرمطی می‌جویم و آنچه یافته آید و درست گردد بردار می‌کشند، و اگر مرا درست شدی که حسنک قرمطی است خبر به امیرالمؤمنین رسیدی که در باب وی چه رفتی. وی را من پرورده‌ام و با فرزندان و برادران من برابر است. اگر وی قرمطی است من هم قرمطی باشم!»

پس از مرگ محمود غزنوی، حسنک وزیر از جمله کسانی بود که در به سلطنت رساندن محمد پسر محمود و برادر مسعود تلاش فراوان کرد. زمانی که محمد شکست خورد و مسعود غزنوی زمام امور را در دست گرفت، قرمطی‌گری وزیر پدرش را بهانه گرفته و به درخواست خلیفهٔ بغداد و با پافشاری بوسهل زوزنی، او را به دار آویخت .در تاریخ بیهقی آمده است که زمانی که مادر حسنک وزیر را پس از سه ماه از مرگ پسرش مطلع کردند، گفت: «بزرگا مردا که این پسرم بود! که پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد و پادشاهی چون مسعود آن جهان را» جسد حسنک پیش از دفن، هفت سال بر سر دار ماند.

در ادامه به چگونگی بردار کردن حسنک با ذکر جزییات و توصیفات فوق العده ای که بیهقی در کتاب تاریخ خود آورده می پردازیم.

توجه به نحوه ی توصیفات هم می تواند برای مبحث انشا و نگارش دانش آموزان مفید باشد.

ذکر بردار کردن امیر حسنک وزیر...



موضوعات مرتبط: چگونگی بر دار کردن حسنک , بیهقی و توصیف بردار کردن حسنک , جزییات بردار کردن حسنک , توصیف و چگونگی بیان جزییات در نوشته
ادامه مطلب

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢۳ | ۱٠:٥٧ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

مختصری درباره ی شخصیت یکی از شاعران تاجیک

متناسب با فارسی پایه ی سوم ص.125(ایران) بخش:شعر خوانی

 

 

 

"علی بابا جان"

تولد: دهم فوریه 1936 در شهر کانی بادام

فارغ التحصیل دانشکده ی آموزگاری شهر دوشنبه(= استالین آباد) سال 1359

مشاغل: سال های طولانی روزنامه نگار بود. اکنون کارمند علمی پژوهشگاه زبان و ادبیات رودکی در آکادمی علوم است.

وی بیشتر شاعر کودکان است.

 

آثار ( برای کودکان و نو جوانان)

 

1. بچه های خوب. 1963. دوشنبه

2.موسیچه[1]، 1965.دوشنبه

3.پرواز آرزو ، 1971. دوشنبه

4.نیکی به نیکی ، 1975. دوشنبه

5. آسمان درّه[2] ، 1981. دوشنبه

6.زرد آلوی ماهتابی [3] ، 1988

7.عطر کوهستان، 1993

 

  آثار برای بزرگسالان:

 

 

1. گل بادام،1966. دوشنبه

2. موج سرور، 1973. دوشنبه

3. نیلوفر ، 1980. دوشنبه

4. نمک زندگی، 1986. دوشنبه.

 

علی باباجان در سالهای 1970تا 1971 ؛ همراه با توریست های شوروی( و زیر نظارت

مسکو) به ایران سفری داشته است که حاصل آن مجموعه ای حدود یازده شعر در قالب

های مختلف و حدود بیست و پنج رباعی (برای ایران) است و ذیل نام" نسیم زنده رود"

( از صفحه ی 289 تا 313 کتاب نمک زندگی)

که او سروده است هم برای قالی ایرانی و برای اصفهان و حتی برای مناره جنبان

اصفهان ،شعر دارد:

 

در شهر قدیمه ی صفاهان           دیدیم یکی منارجنبان

 

و نیز برای مقبره ی فردوسی:

 

سحرگه چو خورشید تابان دمید      صبا از بر باژ[4] سویم وزید[5]

 

این رباعی برای شیراز است:

 

شیراز عجب شهر فسون ساز تویی     

باغ گل و بلبل خوش آواز تویی

گویند که خاک نو شریف است شریف   

گهواره ی شاعران ممتاز تویی

 

برای اصفهان:

 

در ساحل رود اصفهان را دیدم   

 صد گنبذ و صد منار آن را دیدم

گویند که اصفهان بود نیم جهان   

در نیم جهان ، همه جهان را دیدم

 

 

این مثنوی هم درباره ی ایران است:

 

بار نخست دیدم ایران باستان را

ایران کاویان را ایران داستان را

بار نخست دیدم شهر خرابه ی ری

شهری که ابن سینا بوده است در بر وی

دیدم خجسته شیراز شیرازه ی جهان است

حافظ به باغ وبستان چون بوی گل نهان است

شب تا سحر نشستم با پیروان سعدی

آرام جان من بود شعر روان سعدی

بزم سخن به پا شد در توس باستانی

از شاهنامه خواندم ابیات قهرمانی

آهسته پا نهادم در کوچه باغ خیام

لبریز آبرو بود ان جا ایاغ خیام

در راه سوی تبریز آمد به خاطر من

شعر کمال عاشق ،سوز فراق میهن

ای صاحب سخاوت رود دمان کارون

بادا تو را درودی از رودبار سیحون

( نمک زندگی :289 تا 290)

 

شعر :(موی سفید)از کتاب نمک زندگی.نشر ادیب.ص:105

 

دیده تار سپید در مویم

مادرم لحظه ای ملول بماند

گرچه حرفی نگفت او با من

غصه اش را نگاه او فهماند

دیرگاهی است آن که موی سرش

در سپیدی به برف مانند است

او خود از آن نمی کند پروا

چون غمش از برای فرزند است

از سپیدی موی فرزندان

خاطر او شود پریشان تر

لیک چین جبین هر فرزند

می شود چین چهره ی مادر

 

 

تخت جمشید:

 

آهسته پا نهادم بر زینه های [6]مرمر

غرق خیال رفتم تا پای تخت و منبر

دیدم چه حال دارد تخت خراب گشته

این شاهکار شیرین میراث از گذشته

دیدم که شه ستون ها سر بر فلک کشیده

تخت بلند جمشید از شه ستون پریده

نصفی هنوز بر جا نصف دگر شکسته

باری غبار تاریخ بر رویشان نشسته

برخی چو قدّ پیران کاهیده و خمیده

از عمر پر حوادث صد گونه ضربه دیده

برخی به خود گرفته شکل سر عقابان

روز دراز سوزند از آفتاب تابان...

 

منبع:

کتاب از ساقه تا صدر (شعر و زندگی شعرای تاجیکستان در قرن بیستم).دکتر موسوی گرمارودی.تهران.قدیانی.1384 . صفحات 469 تا 473 

 

 

 

 



[1].قمری نوعی پرنده

.راه شیری یا راه کهکشان[2]

 نوعی زرد آلو که بیشتر در شمال تاجیکستان در خجند ،اسفره، استروشن و کانی بادام می روید.[3].

. نام زادگاه فردوسی[4] 

. از کتاب نمک زندگی؛نشر عرفان،دوشنبه:1986.ص.303[5]

[6] پله



موضوعات مرتبط: علی باباجان , بارنخست دیدم ایران باستان را , شاعر تاجیکی علی باباجان

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢۱ | ۱٠:۱٩ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()
مست و هشیار
قطعه ای زیبا از پروین اعتصامی
 
 
 
 
 
محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت
مست گفت ای دوست این پیراهن است افسار نیست

گفت مستی زان سبب افتان و خیزان میروی
گفت جرم راه رفتن نیست ره هموار نیست

گفت می باید تو را تا خانه قاضی برم
گفت رو صبح آی قاضی نیمه شب بیدار نیست

گفت نزدیک است والی را سرای آنجا شویم
گفت والی از کجا در خانه ی خمار نیست

گفت تا داروغه را گوییم در مسجد بخواب
گفت مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست

گفت دیناری بده پنهان و خود را وا رهان
گفت کار شرع کار درهم و دینار نیست

گفت از بهر غرامت جامه­ات بیرون کنم
گفت پوسیدست جز نقشی ز پود و تار نیست

گفت آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه
گفت در سر عقل باید بی کلاهی عار نیست
 

گفت می بسیار خوردی زان چنین بیخود شدی
گفت ای بیهوده گو حرف کم و بسیار نیست

گفت باید حد زند هشیار مردم مست را
گفت هشیاری بیار اینجا کسی هشیار نیست
 


موضوعات مرتبط: مست و هشیار از پروین اعتصامی

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢۱ | ٩:٥٠ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()
 
 

خدا را دیده ای آیا ؟

خدا را دیده ای آیا ؟

تو آیا دیده ای وقتی شبی تاریک

میان بودن و نابودن امید فردائی

هراسی می رباید خواب از چشمت

کسی ، خورشید و صبح و نور را

در باور روح تو ، می خواند

و هنگامی که ترسی گنگ می گوید ، رها گردیده ، تنهائی

و شب تاریکی اش را ، بر نگاه خسته می مالد

طلوع روشن نوری به پلکت ، آیه های صبح می خواند

کلام گرم محبوبی

کمی نزدیک تر از یک رگ گردن ،

به گوش ات با نوای عشق می گوید:

غریب این زمین خاکی ام ، تنها نمی مانی

تو آیا دیده ای وقتی خطائی می کنی اما ،

ته قلبت پشیمانی

و می خواهی از آن راهی که رفتی ، باز برگردی

نمی دانی که در را بسته او یا نه ؟

یکی با اولین کوبه ، به در ، آهسته می گوید :

بیا ، ای رفته ، صد بار آمده ، باز آ

که من در را نبستم ، منتظر بودم که برگردی

و هنگامیکه می فهمی ، دگر تنهای تنهائی

رفیقی ، همدمی ، یاری کنارت نیست

و می ترسی که راز بی کسی را ، با کسی گوئی

یکی بی آنکه حتی ، لب تو بگشائی

به آغوشی ، تو را گرم محبت می کند با عشق

به هنگامیکه ، دلبر های دنیائی

دلت را برده اما ، باز پس دادند

دل بشکسته ات را ، مهربانی می خرد با مهر

درون غار تنهائی ، به لب غوغا ، ولی راز سخن با او ، نمی دانی

کسی چون نور می گوید ، بخوان

و تو آهسته می گوئی ، که من خواندن نمی دانم

و او با مهر می گوید

بخوان ، آری بنام خالق انسان ، بخوان ما را

و تو با گریه های شوق ، می خوانی

تو آیا دیده ای

وقتی که بعد از قهر و بد عهدی

به هنگامیکه بر سجاده اش با قامت شرمی

به یک قد قامت زیبا ، تو می آیی

به تکبیری ، تو را همچون عزیز بی گناهی ،راه خواهد داد

و می پوشاند او ، اسرار عیبت را

و از یاد تو هم ، بد عهدی ات را ، پاک خواهد کرد

جواب آن سلام آخرت را ، بر تو خواهد داد

و با یک نقطه در سجده ، تو گویا باز هم ، در اول خطی

تو آیا دیده ای وقتی که چیزی آرزویت بوده ، آنرا جسته ای

آنگاه می بینی ، بجز یک سایه ، چیزی در درون دست هایت نیست

کسی آهسته می گوید

نگاهم کن ، حقیقت را رها کرده ، مجازی را تو میجوئئ ؟

تو سیمرغی درون آسمان گم کرده ،

اینک سایه اش را بر زمین خاک می پوئی ؟

اگر یابی ، بجز یک سایه ، چیز دیگری داری ؟

پس آنگه یک شعاع نور ، چشمان تو را ، از خاک تا افلاک خواهد برد

تو آیا دیده ای ، وقتی هوای سیــنه ات ابر است و باریدن نمی داند

و دشت سیــنه ات ، می سوزد از بی آبی خوبی

تمام غنچه های مهر ، در جان تو خشکیده ست

به یادش ، قلب تو ، آرام می گیرد

و چشمان امیدت

گونه های چشم در راه تو را ،

با بارشی ، سیراب خواهد کرد

و گل های محبت ، در تمام پهنه جان تو می روید

تو ایا دیده ای وقتی دلت می گیرد از دلگیری مردان تنهایی

که شب هنگام ، سر به زیر افکنده

شرم خالی دستان خود را،در کویر مهربانی ، چاره می جویند

کسی آهسته می گوید :

سرای عشق را ، یک بار دیگر اب و جارو کن

سوار صبح در راه است

تو آیا دیده ای ، وقتی که دریای پر از طوفان مشکل ها

بساط زورق اندیشه را

در صد خروش موج می پیچد

کسی سکان این زورق ، به ساحل می برد با مهر

و می داند که تو

بی آنکه در ساحل ، به شکری ، قدر این خوبی به جای آری

بدون گفتن یک ، یا خدا

این نا خدا ، از یاد خواهی برد

خدا را دیده ای آیا ؟

به هنگامی که در این بیکران ، این پهنه هستی

به ترسی از رها بودن ، تو می پرسی

کسی می بیندم آیا ؟

کسی خواهد شنید این بنده تنها ؟

جوابت را ، نه از آنکس که پرسیدی

جوابت را ، خودش با تو ،

و با لحن و کلام مهر می گوید

که من نزدیک تو هستم ، به هنگامی که می خوانی مرا

آری ، تو دعوت کن مرا ، با عشق

اجابت می کنم ، با مهر

هدایت می شوی ، بر نور

خدا را دیده ای آیا ؟

گمانم دیده ای او را

که من هم آرزو دارم ، ببینم باز هم او را

به چشم سر ، که نه

او خود گشاید ، دیده های روشن دل را

لطیف و خلق آگاه است

چه زیبا می شود ،چشمی که می بیند ترا

چشم دلی ، از جنس نور و عشق و آگاهی

 

شاعر: کیوان شاهبداغی



موضوعات مرتبط: خدا را دیده ای آیا؟

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢۱ | ٧:٤٢ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

 

غزل مست و دیوانه از مولوی

 

من مست و تو دیوانه ما را که برد خانه
صدبار تو را گفتم کم خور دو سه پیمانه
درشهر یکی کس را هشیار نمیبینم
هر یک بتر از دیگر شوریده و دیوانه
هرگوشه یکی مستی دستی زده بردستی
وان ساقی سرمستی با ساغر شاهانه
ای لولی بربط زن تو مست تری یا من
ای پیش چو تو مستی افسون من افسانه
چون کشتی بی لنگر کژ میشد و مژ میشد
وز حسرت او مرده صد عاقل و فرزانه
گفتم که رفیقی کن با من که منت خویشم
گفتا که بنشناسم من خویش زبیگانه
گفتم زکجایی تو تسخر زد و گفت ای جان
نیمیم ز ترکستان نیمیم ز فرغانه
نیمیم ز آب و گل نیمیم زجان و دل
نیمیم لب دریا نیمی همه دردانه
من بی دل و دستارم درخانه خمارم
یک سینه سخن دارم هین شرح دهم یانه
تو وقف خراباتی دخلت می و خرجت می
زین وقف ز هشیاران مسپار یکی دانه



موضوعات مرتبط: مست ودیوانه غزلی از مولوی

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٢۱ | ٦:٢۸ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

 

از روز دیگر حسنک
 
 و عاقبت کارِ آدمی مرگ است ،اگر امروز اجل رسیده است، کس باز نتواند داشت که بر دار کُشند یا جز دار، که بزرگتر از حسینِ علی نی ام. این خواجه که مرا این می گوید مرا شعر گفته است..(تاریخ بیهقی)
 
 
 
شعر زیر از شاعر بنام و معاصر علیرضا قزوه است.
 
 
 
 
در کوچه بعد این همه قرن ،سر می کشد سر حسنک
 
پیچیده روی دار و درخت، نام معطر حسنک
 
 
 **
 
 
 
انگار کن حکایت من، از یک قلندر دگری ست
شعری نبشته ام همه درد، از روز دیگر حسنک
 
انگار کن زمانه ی بد، بد کرده خوب های مرا
انگار کن که خوف و خطر، افتاده از سر حسنک
 
انگار کن که بالش خز، خوابانده شور و حال ورا
سرد است کوچه ی فقرا، گرم است بستر حسنک
 
 
 
انگار کن در آینه ی این روزهای تلخ ترین
شمشیر می زند حسنک، آن هم برابر حسنک
 
دیگر زمینی اند و زبون، اوضاع شان ز وصف برون
حتی نمی پرد به هوا، باز و کبوتر حسنک
 
شاید کسی که گفتم از او من باشم و تو باشی و ما
شاید خود خود حسنک... شاید برادر حسنک...
 
شاید دگر شده حسنک،  پاسوز زر شده حسنک
بیچاره بیهقی که منم،  بیچاره مادر حسنک...


موضوعات مرتبط: روز دیگر حسنک , علیرضا قزوه

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱٧ | ۳:٥٧ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

 

من اگر برخیزم تو اگر برخیزی همه بر می خیزند

(منظومه ای از حمید مصدق)

 

در شبان غم تنهایی خویش
عابد چشم سخنگوی توام
من در این تاریکی
من در این تیره شب جانفرسا
زائر ظلمت گیسوی توام
گیسوان تو پریشانتر از اندیشه من
گیسوان تو شب بی پایان
جنگل عطرآلود
شکن گیسوی تو
موج دریای خیال
کاش با زورق اندیشه شبی
از شط گیسوی مواج تو من
بوسه زن بر سر هر موج گذر می کردم
کاش بر این شط مواج سیاه
همه عمر سفر می کردم
من هنوز از اثر عطر نفسهای تو سرشار سرور
گیسوان تو در اندیشه من
گرم رقصی موزون
کاشکی پنجه من
در شب گیسوی پر پیچ تو راهی می جست
چشم من چشمه ی زاینده ی اشک
گونه ام بستر رود
کاشکی همچو حبابی بر آب
در نگاه تو رها می شدم از بود و نبود
شب تهی از مهتاب
شب تهی از اختر



ابر خاکستری بی باران پوشانده
آسمان را یکسر
ابر خاکستری بی باران دلگیر است
و سکوت تو پس پرده ی خاکستری سرد کدورت افسوس سخت دلگیرتر است
شوق بازآمدن سوی توام هست
اما
تلخی سرد کدورت در تو
پای پوینده ی راهم بسته
ابر خاکستری بی باران
راه بر مرغ نگاهم بسته
وای ، باران
باران ؛
شیشه ی پنجره را باران شست
از دل من اما
چه کسی نقش تو را خواهد شست ؟
آسمان سربی رنگ
من درون قفس سرد اتاقم دلتنگ
می پرد مرغ نگاهم تا دور
وای ، باران
باران ؛
پر مرغان نگاهم را شست
خواب رؤیای فراموشیهاست
خواب را دریابم
که در آن دولت خاموشیهاست
من شکوفایی گلهای امیدم را در رؤیاها می بینم
و ندایی که به من می گوید :
"گر چه شب تاریک است
دل قوی دار ، سحر نزدیک است "
دل من در دل شب
خواب پروانه شدن می بیند
مهر صبحدمان داس به دست
خرمن خواب مرا می چیند
آسمانها آبی
پر مرغان صداقت آبی ست
دیده در آینه ی صبح تو را می بیند
از گریبان تو صبح صادق
می گشاید پر و بال




موضوعات مرتبط: تو گل سرخ منی , من اگر برخیزم تو اگر برخیزی , شعری از حمید مصدق , من اگر بنشینم تو اگر بنشینی
ادامه مطلب

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱٥ | ۸:٠٦ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

دور تسلسل

 

جای این که به دعا دست توسل بزنم

دوست دارم بنشینم به حرم زل بزنم

دوست دارم بنشینم توی این صحن قشنگ

به سراپای دلم حس تغزل بزنم

بنویسم چقدر حس قشنگی دارم

وقتی از چشم به گلدسته گلایل بزنم

دست در دست دل پیر خراباتی خود

دایما دور ضریح دور تسلسل بزنم

بعد دل را به ضریح تو ببندم بروم

تا ز هر سمت جهان سمت شما پل بزنم

من اگر نیست حواسم تو حواست باشد

گره بند دلم را نکند شل بزنم

(شاعر: حمید گلدوست)



موضوعات مرتبط: شعر دور ضریح , تو حواست باشد , دوست دارم بنشینم به حرم زل بزنم

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱٥ | ٧:٤۸ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

 

 

وقتی می گویند : آفرین و به به! دو شبه جمله است یا سه تا؟

 

پاسخ

دو شبه جمله است: آفرین(یک شبه جمله ی ساده )

به به (یک شبه جمله ی مرکب که برای تأکید تکرار شده است) .مگر ان که بعد از هر کدام یک علامت نگارشی جداگانه بیاوریم .

گاهی شبه جمله ها برای تأگید و بیان بیشتر احساسات با عدد می آید ؛ مثلا :

هزاران آفرین بر جان پاکش

 (هزاران آفرین) را که نمی توان هزار شبه جمله حساب کرد! بلکه این عبارت کلا یک جمله حساب می شود.



موضوعات مرتبط: به به چند شبه جمله است؟ یک یا دو؟ , شبه جمله ی مرکب و تأکیدی

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱۳ | ۸:۱۸ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

املای درست(احترام گذاشتن یا احترام گزاشتن؟)

 

در کتاب فارسی پایه هفتم صفحه ی 83 آمده :

" به معلم هایتان احترام زیاد بگذارید." مگر نکته  ی املایی ص:89 نیامده که گذاردن به معنای قرار دادن است و گزاردن یعنی ادا کردن؟ پس باید احترام گزاردن باشد نه احترام گذاردن!

 

پاسخ:

 

"به نظر می آید که در این ترکیب، فعل گذاشتن(با حرف "ذ" ) غلط باشد و

صحیح آن (گزاردن) با (حرف"ز" ) است یعنی " به جا آوردن.

باید دانست که ترکیب (احترام گذاشتن) یا (گزاشتن) در متون پیش از قرن دهم

 و حتی یازدهم اصلا به کار نرفته است ( برای بیان این معنی ، حرمت داشتن

 می گفته اند) و این ترکیب فقط در قرون متأخر  ساخته .و رایج شده است.

می توان حدس زد که در عهد صفویه و قاجاریه که تمایز معنایی و املایی دو

 فعل گذاشتن و گزاردن مشتبه و مشوش شده است ، ترکیب احترام گذاشتن

را ساخته باشند.

به هر حال این ترکیب با همین املا در نوشته های چند قرن اخیر به کار رفته و

در فرهنگ ها نیز به همین صورت ضبط شده است و استعمال آن اشکالی ندارد."

 

(منبع: کتاب غلط ننویسیم،فرهنگ دشواری های زبان فارسی: ابو الحسن نجفی. چ9.نشر دانشگاهی.1371. ص16 )



موضوعات مرتبط: احترام گذاری یا احترام گزاری؟

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱۳ | ۸:٠٠ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

 

پاسخ به پرسش های مهتا.ایران در ادامه مبحث کاربرد شبه جمله ها

 

 

تفاوت و شباهت قید و شبه جمله ها

 

سؤالات: 

سلام. یعنی جمله ی(آری، یار بد  باری بر دل است نه یاری هم دل.) سه تا جمله داره؟

 

من توی فرهنگ معین دیدم قید بود. تازه مگه کلمه میتونه 2 تا نقش بگیره؟

 

و اینکه اگه ازما پرسیدن کلمه ی آری در جمله چه نقشی داره باید چی بگیم؟

 پاسخ:

سلام و سپاس از دقت نظرتان

 

همان طور که گفته شد گاهی شبه جمله ها در کاربردها و یا جایگاه های خاص تری قرارمی گیرند . به عبارتی دیگر می توان گفت  که شبه جمله ها ممکن است، نقش قید بپذیرند.

 منتها قبل از هر چیز لازم است بگویم  که در مطالب و مباحث کتب درسی پایه ی دوره ی راهنمایی از شما چنین نکات ریز  مورد پرسش و امتحان قرار نخواهد گرفت.

  پس اگر تا این جا خیالتان راحت شد می توانید ادامه ی بحث را مطالعه نفرمایید و اگر کنجکاوتر شدید می توانید مطالعه کنید (البته لازم نیست آن را در کلاس خود مطرح کنید و دوستان خود را نگران؛ گاهی به دلیل کنجکاوی بچه ها و پرسش جزیی تر و خاص تر دانش آموزان، مجبور می شویم مطالبی را با نگرشی ژرف تر با استفاده از نظرات اساتید و صاحب نظران در وبلاگ مطرح کنیم که شاید بیان آن در کلاس خسته کننده و  زمان بر باشد و باعث تشتت خاطر دانش آموزان شود.)

  دلیل وینا از آوردن بحث " کاربرد شبه جمله ها " در وبلاگ هم پرسش برخی از بچه ها بود. همان طور که پرسش اخیر شما هم علت نوشتن مطلب زیر است. 

 

 

 

همان طور که می دانیم بعضی کلمات نقش فعل یا جمله را بازی می کند بی آن که

شکل آن را داشته باشد و برای بیان عواطف و احساسات درونی از قبیل خشم و شادی

 و غم و ...به کار می رود که به آن ها شبه جمله می گویند.

 

شبه جمله ها گاهی:

 

الف.  منادا ست مثل : خدایا ، سعدیا،اماما، ای علی

 

و گاهی:

ب.  صوت (اصوات) مثل: آه ! آخ! اِ ! وای! هیس! پیشت! چخ! به به! ... ( یعنی سخنی

که بی اختیار وبه طور ناگهان از دهان خارج می شود وبرای بیان یکی از احساسات و

حالات و هیجانات روحی انسان به کار می رود و  مفهوم یک جمله ی کامل را دارد و در

 شرایط گوناگون معانی مختلف دارد).

 

 و گاهی هم

ج.  غیر صوت است .مثل: آفرین! درود! سلام!...

بعضی از اساتید دستور زبان و صاحب نظران از همین جا دو نکته ی دیگر را هم بیان کرده اند و آن این که :

1 . شبه  جمله با صوت تفاوت دارد. شبه جمله بر خلاف صوت ، بخش باقی مانده از

جمله است که به علت شتاب گوینده و به مرور زمان کوتاه شده و اغلب می توان آن را

دوباره بازسازی کرد. در حالی که صوت چنین نیست (در بالا گفته شد.)[1]

 

2. در طبقه بندی جملات بیان کرده اند که جملات یک جزیی(کوتاه ترین قالب گفتاری) 

 چند بخش اند :

شبه جمله ها که شامل(غیر صوت ها مثل: آفرین !ر ساکت! افسوس! و...)  است و

 همچنین  منادا ؛ ولی اصوات را از شبه جمله ها جدا کرده اند.[2](  و بنام اصوات

گذاشته اند و در زیر گروه شبه جمله نمی آید هر چند یک جمله حساب می شود.)

 

البته در جمع، نظر بر آن است که طبق نوشته ی کتاب درسی پایه ی راهنمایی، همان طبقه بندی کتاب( ص.86 ) پذیرفته است و اشکالی ندارد.[3]

 

گاهی اوقات شبه جمله و قید در جمله با هم مشترک می شوند .همان طور که

 خوانده اید بعضی مواقع هم قید با صفت در جمله مشترک می شوند.

مثلا در 3 جمله ی زیر، نقش (زیبا) با توجه به جایگاهش تغییر می کند :

   گل زیبا است. ( مسند)

گلِ زیبا را بوییدم. (صفت)

گل، زیبا باز می شود.(قید)

 

 

شبه جمله های مشترک[4]

 

بعضی شبه جمله ها هم با بعضی واژه های قیدی مشترکند. مثلا کلمات زیر، بین شبه

 جمله و قید مشترک می شود؛ مانند:

 

بله. آری. هرگز.شگفتا.کاش. ای کاش .حاشا. نه. آه.دریغا.ای دریغ.آخ و ...  .

 

این مطلب را به عبارت دیگر می توان چنین گفت که گاهی قید ها جانشین جمله می شوند.

 و یا با قید مشترک می شوند. مثل: نه. بس [5].

 

راه تشخیص قید از شبه جمله ها  :

 

     1. گاه اصوات اصلی در جمله، به صورتی به کارر رفته است که اگر حذف شود جمله

ناتمام می ماند در این صورت ،جانشین یکی از اجزای اصلی جمله است.

 

مثال1 :

 

آوخ  ز وضع این کره و کارش       زین دایره ی بلا و ز پرگارش [6]

 

اگر آوخ ،حذف شود ساختمان جمله در هم می ریزد.

 

مثال2:

 

آزردمت ای پدر نه بر جای     وای ار بحلم نمی کنی وای[7]

 

مثال3 :

 

 همه کار ایام درس است و پند     دریغا که  شاگرد هشیار نیست[8]

 

 مثال4:

 

کاش من هم عبور تو را دیده بودم   کوچه های خراسان تو را می شناسند[9]

 

مثال5:

 

آوخ که من خواهم گریست[10]

 

 

  2. گاه اصوات اصلی به صورتی به کار می رود که جنبه ی تأکیدی دارد و می

توان آن را حذف کرد بدون آن که معنی کلام مختل شود و ساختمان جمله نا تمام بماند.

 این ها اصوات به معنای خاص کلمه است.[11]

 

نمونه ها:

به ! چه آب زلالی!

آه، خسته شدم .

آری،حق بر باطل پیروز است.

 

 به نظر می رسد این گروه دوم که در جمله قابل حذفند اصواتی هستند که نقش قیدی 

داشته باشند. پس شبه جمله ی مشترک با قید به حساب می آید اما در شمارش نباید

 

 یک جمله حساب شود.

البته اگر تکیه ی کلام تغییر کند و روی هجای  آغاز واژه بیاید می توان یک جمله حساب کرد.

مثلا:

به،( یعنی چه خوش است یا خیلی خوش است) چه آب زلالی! 

آه، ( یعنی ناراحت هستم) خسته شدم .

آری،( یعنی قبول دارم یا این سخن را می پذیرم) حق بر باطل پیروز است.

 

بهترین راه شناخت قید از اصوات ،تکیه و آهنگ و معنای کلام است. در صوت نوعی تأکید

 خاص روی هجای واژه وجود دارد.

 ".تکیه ی اصوات غالبا بر روی هجای نخست یا ماقبل آخر است. یعنی تا حدی شبیه

تکیه ی فعل است. بنابراین هجای اخر این گونه کلمات بر خلاف اسم و صفت و قید تکیه

 نداردو این بهترین راه شناخت چنین واژه هایی است." [12]

بنابراین ممکن است گاهی در جمله با تغییر لحن و آهنگ و درنگ ،نقش کلمات تغییر یابد.

 

پس وقتی می گوییم شبه جمله کاربرد متفاوت است یعنی گاهی اشتراکاتی با دیگر

نقش ها پیدا می کند که با توجه به عبارت باید ببینیم کدام نقش غالب است. نه آن که

 بگوییم یک کلمه دو نقش اصلی دارد.[13] 

معمولا  در پرسش و پاسخ ها برای آن که از تکرار بیهوده جلوگیری کنیم بخشی از کلام را به قرینه ی لفظی حذف می کنیم؛ مثال:

پرسیدم:غذا را خوردی؟ گفت: آری!

این عبارت 4 جمله است. و( آری) قید تصدیق است . و حذف هم پس از آن صورت گرفته؛ یعنی در اصل ژرف ساخت کلام چنین است:

آری(غذا را خورده ام) .

در پایان باید دوباره اشاره کنم که این مطالب برای آگاهی بیشتر از مباحث جزیی تر زبانی است و گر نه در آزمون ها و پرسش ها ی کلاسی این پایه مطرح نمی شود.

 

ما در کتاب درسی پایه (ص.86 )خوانده ایم:

شبه جمله ها از نظر معنا شبیه جمله اند ومعنای کاملی می رسانند ولی از نظر ساختار مانند جمله نهاد و گزاره ندارند ؛ مثل:

حافظا ! یک شبه جمله است.(یعنی ای حافظ بدان و آگاه باش).

به به! یک شبه جمله است.(یعنی چه خوب است).

هان! یک شبه جمله است .( یعنی آگاه باش و بر حذر باش).

 

با آرزوی بهروزی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]  دستور زبان فارسی امروز:ارژنگ ص.69

[2]  همان و دستور زبان های  اساتید  :کامیار و فرشید ورد  و گیوی و انوری

[3] دستور زبان گیوی و انوری

[4]  دستور مفصل امروز : فرشید ورد آن را به صوت های مشترک طبقه بندی کرده ولی ما توسعا شبه جمله نوشتیم.

[5]  دستور زبان شریعت :286  .311

[6]  شعر از ناصر خسرو که از دست روزگار و زمانه و کره ی خاکی نالان است.ص 308

[7]  بیت از لیلی و مجنون نظامی. یعنی مجنون گفت ای پدر تو را آزردم  و تاسف می خورم و برایم بد است اگر مرا حلال نکنی .ص 165

[8] شعر از پروین (در کتاب درسی پایه سوم)

[9]  بیت از قیصر امین پور(همان کتاب درسی)

[10]  عبارت از داستان شازده کوچولو (همان)

[11]  دستور زبان:خطیب رهبر.ص.300 .

[12]  دستور مفصل امروز:فرشید ورد. ص .522

[13]  مگر ان که تنازع باشد.



موضوعات مرتبط: شبه جمله و قید , تفاوت و شباهت شبه جمله و قید , کاربرد شبه جمله به صورت قید , صوت و غیر صوت و شبه جمله

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۱٢ | ٧:۱۳ ‎ب.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()

شبه جمله و کاربرد آن در جمله

(متناسب با درس 14 کتاب فارسی پایه سوم ص.86  )

 

سوال:میشه با یک مثال بگید کی شبه جمله قید میشه؟  

 

 

شبه جمله : کلمه یا گروه کلماتی است که برای بیان حالات عاطفی گوینده به کار می رود.مانند درد و تحسین و شادی و نفرت و...

مثال: آه.افسوس. ای کاش. دریغا .بسم الله. ساکت...

شبه جمله مفهوم جمله دارد: وه! ( چه عالی است! )

به! ( تحسین می کنم)

به شبه جمله ها  از این جهت صوت گفته اند که بعضی  از ان ها شبیه اسم صوت است: به! آه!.های!

 

 

کاربرد های آن:

 

 

 

  1. 1.      در جایگاه نهاد ( که با حرف اضافه  می آید و متمم می گیرد.)

 

                مثال:

مرحبا به این حافظه !

آفرین بر دست و بر بازوی او!

 مرگ بر استعمار!

 

  1. 2.      جانشین جمله ی پایه (که همراه حرف ربط می آید و جمله ی پیرو دارد.)

 

 

                مثال:

دریغا که شاگرد هشیار نیست!

 افسوس که همه قدر زندگی را نمی دانند!

 

 

  

  1. 3.       بدون حرف اضافه و ربط (حکم یک جمله ی مستقل دارد.)

 

            مثال:

 

بارک الله! به شما تبریک می گویم.

آفرین! قرآن را خوب تلاوت می کنی.

بسم الله! اول شما شروع کنید.

 

  1. 4.      بی همراهی حرف اضافه و ربط ( و نقش قیدی دارد.) در این صورت می توان آن ها را از جمله حذف کرد بی آن که کلام مختل و ناقص شود و یا ساختمان جمله ناتمام بماند.

 

 

مثال:

 

آری، یار بد  باری بر دل است نه یاری هم دل.

گویند سنگ لعل شود در مقام صبر     

    آری، شود ولیک به خون جگر شود       (حافظ)

 

پس گفت: وه، این چه گاو لاغری است !

ولوله افتاد در جغدان که ها      

   باز آمد تا بگیرد جای ما        (مولوی)

 

علم و آزادگی و حسن و جوانی و هنر   

    عجبا هیچ نیرزند که بی سیم و زرند        (شهریار)

 

 

 

5.      بی همراهی حرف اضافه و ربط (در جایگاه مسند)

 

     مثال:

 

خوشا شیراز و وضع بی مثالش     

  خداوندا نگه دار از زوالش           (حافظ)    

  ( خوشا= خوش است)

 

 

گاهی هم شبه جمله ها در معنای کنایی به کار می رود:

 

 یاعلی(کنایه از به کار گرفتن تمام نیرو برای بلند شدن  یا برداشتن چیز سنگین)

 

یا الله ( کنایه از ورود نامحرم به مجلس یا ختم جلسه و...)

بسم الله(کنایه از شروع کاری).

 

 

منابع: دستور زبان فارسی2:دکتر حسن انوری و دکتر حسن احمدی گیوی.تهران.فاطمی1375  *

دستور زبان فارسی: دکتر خلیل خطیب رهبر. تهران.مهتاب.1381*

فرهنگنامه ی کنایه : دکتر منصور میرزا نیا.تهران.امیر کبیر.1378 * 



موضوعات مرتبط: شبه جمله و قید , کاربرد شبه جمله به صورت قید , شبه جمله و صوت , اصوات

تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٧ | ۸:٠۳ ‎ق.ظ | نویسنده : وینا | نظرات ()